We need to talk about France

Het renteverschil tussen Frankrijk en Duitsland tikte onlangs 100 basispunten aan, nog niet zo hoog als de recordhoogte van 200 basispunten, die werd bereikt in november 2011 in het hart van de toenmalige crisis in de Eurozone, maar toch een belangrijke symbolische grens én reden voor ongerustheid.

Een historisch wantrouwen in Franse staatsschuld

Het uitdijende renteverschil sluit aan bij het groeiende wantrouwen van de markten - de bond vigilantes [de waakhonden van de obligatiemarkt] - in de houdbaarheid van de overheidsschulden. Opmerkelijk is ook dat het renteverschil van Franse staatsobligaties nu hoger ligt dan dat van Italië (87 basispunten). O grote schande, zelfs de Griekse overheid (77 basispunten) kan zich vandaag goedkoper financieren dan de Franse. Ook het absolute niveau van de Franse rente verdient aandacht: de staatsrente op 10 jaar stoomt resoluut richting de 5 procent.

Frankrijk is het nieuwe financiële zorgenkind van de Europese [Monetaire] Unie en daar zijn goede redenen voor. De cijfers spreken boekdelen. Het overheidstekort is opgelopen tot meer dan 5% van het bbp en de overheidsschuld tot 116 procent van het bbp, telkens bijna het dubbele van de Maastrichtnormen. Het Franse Ministerie van Financiën verwacht dat het tekort dit jaar zal oplopen tot 5,6% en de schuldgraad tot 120%. Daarmee komt Frankrijk aardig in de buurt van Italië, dat een schuldratio torst van 137 procent van het bbp. Maar van het Italiaanse overheidstekort, dat een aanvaardbare 3 procent bedraagt, kan Frankrijk alleen maar dromen.

Een cultureel probleem: verzet tegen hervormingen

Het grootste probleem van Frankrijk is cultureel. Een meerderheid van de Franse bevolking, en in het verlengde daarvan hun politieke vertegenwoordigers, de Franse Socialisten op kop, wil niet dat aan hun verworven sociale rechten wordt geraakt. Frankrijk heeft met 62 jaar de laagste effectieve pensioenleeftijd van de OESO terwijl de Franse levensverwachting een van de hoogste is. President Macrons hervorming van 2023 moest de wettelijke pensioenleeftijd geleidelijk van 62 naar 64 jaar brengen, maar stuitte op massaal protest. Hij wist aanvankelijk zijn maatregel door te drukken zonder gewone stemming in de Nationale Vergadering (de 'Assemblée'), door gebruik te maken van een juridische handigheid. Macron behaalde een juridische overwinning, maar de politieke prijs was bijzonder duur. Vakbonden schoten in een kramp en organiseerden maandenlang grote betogingen. In Frankrijk is de Franse Revolutie nooit ver weg. En de Straat heeft geleerd dat de Staat naar hen luistert, wat de motivatie om amok te maken alleen maar verhoogt. Tot overmaat van ramp had Macrons kamp na de verkiezingen van 2024 geen parlementaire meerderheid meer. De nieuwe premier Sébastien Lecornu had daarom in 2025 steun van andere partijen nodig om een begroting aangenomen te krijgen en zijn regering overeind te houden. Voor die steun eisten de socialisten dat de verdere verhoging van de pensioenleeftijd werd stopgezet. Lecornu ging door de knieën en de verhoging werd bevroren tot januari 2028, waardoor de officiële pensioenleeftijd is blijven steken op 62 jaar en 9 maanden.

In deze politieke context is een broodnodige sanering van de begroting via besparingen haast ondenkbaar. Frankrijk grijpt daarom vooral terug naar nieuwe belastingverhogingen, die de situatie alleen maar verergeren. Het overheidsbeslag is er, net al in België, al meer dan de helft van het bpp: 57 procent. In sommige kringen wordt dit een communistische, excuses, staatseconomie genoemd. Daarnaast is de Franse arbeidsmarkt bevroren door overmatige sociale bescherming. De werkgeverslasten bedragen 45% in Frankrijk en het is extreem moeilijn en extreem duur om een Franse werknemer te ontslaan. Werkgevers moeten ook navigeren binnen een Kafkaiaanse sociale wetgeving. Alleen al de geannoteerde Franse arbeids- en socialezekerheidswetboeken beslaan samen bijna 8.000 pagina's. Het resultaat is dat Franse werkgevers wel twee keer nadenken voor ze iemand aanwerven en honderdduizenden Franse werknemers zijn op de dool in onzekere tijdelijke arbeidsstatuten.

Verkiezingen, Le Pen en de weg vooruit

Er zijn twee factoren die de huidige budgettaire patstelling kunnen doorbreken: nieuwe verkiezingen of een financiële crisis. Beide zijn nauw met elkaar verbonden. De eerstvolgende verkiezingen zijn de presidentiële in april (eerste ronde) en mei (tweede ronde) 2027. Macron heeft geen recht op een derde termijn, dus gaat het over zijn opvolger. De eerstvolgende parlementsverkiezingen vinden plaats in 2029, maar de nieuwe president (die de eerste minister benoemt), kan de Nationale Vergadering ontbinden om vervroegde parlementsverkiezingen uit te lokken, wat wellicht ook zal gebeuren. Zelfs dan is een werkbare meerderheid niet gegarandeerd. Een nieuwe president met opnieuw een verdeeld parlement zou dezelfde begrotingspuzzel erven. Bij een meerderheid van een tegengesteld kamp zou Frankrijk in een 'cohabitation' [ongemakkelijk samenwonen] belanden, waarbij de president en de eerste minister uit verschillende politieke families komen, wat tot een nieuwe patstelling kan leiden. Enkel als de nieuwe president een meerderheid in de Nationale Vergadering krijgt, kan de regering makkelijker hervormingen uitvoeren. Welke hervormingen dan wel, hangt af van de winnaar.

Volgens een recente Ipsos verkiezingspoll zou Marine Le Pen van het extreemrechtse Rassemblement National afgetekend op kop liggen in een eerste ronde met 33 à 35 procent van de stemmen. De centrumrechtse Édouard Philippe volgt op grote afstand met 14 à 21 procent. In Frankrijk is de tweede ronde sterk bepalend omdat vaak coalities worden gevormd om de winnaar van de eerste ronde buitenspel te zetten, maar het idee dat extreemrechts a priori de beste kansen heeft, is voldoende om de financiële markten nog meer in beroering te brengen. Marine Le Pen wil zogezegd besparen, maar zet zich in een onmogelijke grand écart door de wettelijke pensioenleeftijd niet te willen verhogen. Zij verzet zich tegen Macrons verhoging tot 64 jaar en bevestigde in augustus haar voorstel om terug te keren naar 62 jaar, met een mogelijkheid vanaf 60 jaar voor wie vóór zijn twintigste begon te werken.

Een extreemrechtse of extreemlinkse overwinning belooft weinig goeds voor de Franse begroting. Frankrijk danst op een vulkaan. In afwachting blijft de Franse staatsrente verder oplopen. Het land zit zo gevangen in een neergaande spiraal: zwakke begrotingscijfers voeden hogere risicopremies, hogere rente maakt de begroting zwaarder en politieke verdeeldheid verhindert een duurzaam antwoord. Dat is goed nieuws voor goud, dat meer dan ooit zijn rol als vluchthaven kan uitspelen weg uit onveilig staatspapier. Het is in fine ook goed nieuws voor Frankrijk, omdat:

"People only accept change when they are faced with necessity and only recognize necessity when a crisis is upon them." - Jean Monnet

Mensen aanvaarden verandering pas wanneer ze daartoe worden gedwongen en erkennen de noodzaak ervan pas wanneer een crisis zich aandient.